Modernleşme Sürecinde Türk Romanında Birey ve Toplum Çatışması: Halide Edib Adıvar ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Romanlarında Bir İnceleme

Özet

Bu çalışma, Türk modernleşme sürecinin edebiyata, özellikle de romana yansımalarını, “birey ve toplum çatışması” merkezinde incelemeyi amaçlamaktadır. Tanzimat’la birlikte hızlanan ve Cumhuriyet’in ilanıyla yeni bir boyut kazanan modernleşme hareketleri, geleneksel toplum yapısında köklü değişimlere yol açmış, bu durum kaçınılmaz olarak edebi metinlerde temel bir tema olarak işlenmiştir. Makalede, bu çatışmanın iki önemli temsilcisi olan Halide Edib Adıvar’ın Sinekli Bakkal (1936) ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Yaban (1932) romanları derinlemesine analiz edilmektedir. Teorik çerçeve olarak, modernleşme ve edebiyat ilişkisini kuramsallaştıran sosyolog ve edebiyat eleştirmenlerinin görüşlerinden yararlanılmaktadır. Türk modernleşmesini anlamak için Şerif Mardin’in “merkez-çevre” modeli, edebiyat sosyolojisi bağlamında ise Jale Parla’nın Baba ve Oğul çalışmasındaki “disiplin edici baba” ve “itaatsiz oğul” alegorisi temel referans noktalarıdır. Çalışmada, Sinekli Bakkal romanının, Doğu-Batı sentezi arayışındaki bireyin, hem geleneğin hem de modernleşmenin dayattığı kalıplar arasında sıkışması ele alınırken; Yaban romanında, aydın-halk arasındaki derin uçurum ve bu uçurum karşısında bireyin yaşadığı kimlik bunalımı ve yabancılaşma incelenmektedir. İki romandaki karakterlerin iç çatışmaları ve toplumsal normlarla hesaplaşmaları, dönemin sosyo-politik atmosferi bağlamında değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, her iki romanın da Türk modernleşmesinin getirdiği ikilikleri ve bu süreçte bireyin yaşadığı trajediyi farklı perspektiflerden ortaya koyduğu, bu nedenle söz konusu dönemi anlamak için edebi birer sosyal belge niteliği taşıdığı ortaya konulmaktadır.